Vì sao chỉ Hà Nội tính học thêm theo sĩ số lớp?

Có một điểm rất lạ trong vụ cô Bình mà càng nhìn kỹ càng thấy không ổn.

Nếu cùng là dạy thêm, học thêm trong nhà trường.
Nếu cùng chịu sự điều chỉnh của Thông tư 17 của Bộ Giáo dục và Đào tạo.
Nếu cùng phải bảo đảm nguyên tắc công khai, thỏa thuận, chống lạm thu.

Thì vì sao gần như chỉ riêng Hà Nội lại đi theo cách tính mức thu dựa trên sĩ số lớp, rồi từ chính cách tính đó đẩy một vụ việc quản lý giáo dục thành một vụ án hình sự kéo dài nhiều năm?

Đó không còn là câu hỏi riêng của cô Bình.

Đó là câu hỏi về cách hiểu pháp luật.
Về cách cụ thể hóa văn bản cấp trên.
Và về nguy cơ một địa phương tự tạo ra “cái bẫy pháp lý” cho chính những người làm giáo dục trong địa bàn mình.

Gốc của vấn đề nằm ở Thông tư 17

Muốn hiểu vì sao vụ này gây tranh cãi dữ dội, phải quay về cái gốc.

Thông tư 17 của Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành quy định về dạy thêm, học thêm trên phạm vi cả nước. Tinh thần của văn bản này rất rõ: việc thu tiền học thêm trong nhà trường phải gắn với sự thỏa thuận giữa cha mẹ học sinh với nhà trường, việc thu chi phải đi qua bộ phận tài vụ, và các khoản thu phải phục vụ cho thù lao giáo viên, chi phí quản lý, điện nước, cơ sở vật chất.

Nói cách khác, cái lõi của Thông tư 17 là “thỏa thuận có quản lý”, chứ không phải “ấn cứng một công thức cơ học rồi ai lệch công thức đó thì mặc nhiên thành sai phạm nghiêm trọng”.

Đây là điểm rất quan trọng.

Bởi khi tinh thần gốc là thỏa thuận trong khuôn khổ quản lý, thì mọi văn bản địa phương cụ thể hóa sau đó lẽ ra phải đi theo hướng hỗ trợ tinh thần ấy, chứ không được bóp méo nó.

Cả nước đi một hướng, Hà Nội lại đi một hướng khác

Theo lập luận trong phụ lục kèm đơn kêu oan, sau khi khảo sát 63 tỉnh, thành trên cả nước, phía luật sư cho rằng có tới 62 địa phương hiểu và áp dụng đúng tinh thần của Thông tư 17.

Tức là các địa phương đặt ra cơ chế quản lý để ngăn lạm thu, nhưng vẫn giữ phần lõi là để nhà trường căn cứ điều kiện thực tế mà thỏa thuận với phụ huynh về mức thu phù hợp.

Có nơi quy định một mức trần chung.
Có nơi tính theo tháng.
Có nơi tính theo tiết.
Có nơi gắn với tỷ lệ mức lương cơ sở.
Nhưng điểm chung vẫn là: nhà trường và phụ huynh có không gian để thỏa thuận trong một giới hạn hợp lý.

Chỉ riêng Hà Nội bị nêu là gần như ngoại lệ, khi cách quy định lại gắn rất chặt mức thu tối đa với sĩ số lớp.

Nghe thì có vẻ khoa học.

Nhưng chính cái vẻ “khoa học” đó lại có thể là khởi đầu của một sự phi lý.

Tính theo sĩ số lớp nghe hợp lý, nhưng thực tế giáo dục không vận hành đơn giản như vậy

Người ngoài ngành nghe chuyện “sĩ số càng đông thì mức thu trên đầu học sinh càng thấp” có thể thấy hợp lý ngay.

Nhưng giáo dục không phải dây chuyền sản xuất.

Một lớp học thêm không chỉ là bài toán lấy tổng chi phí chia đều cho đầu người. Nó còn liên quan đến chất lượng học sinh, trình độ phân hóa, áp lực thi cử, quỹ thời gian giáo viên, điều kiện phòng học, uy tín nhà trường, sự đồng thuận của phụ huynh, và cách tổ chức thực tế.

Một lớp đông chưa chắc chi phí vận hành thực tế thấp hơn theo đúng tỷ lệ mà công thức tưởng tượng.
Một lớp ít học sinh chưa chắc phụ huynh sẵn sàng trả đúng mức trần cao nhất.
Một trường trung tâm chưa chắc có điều kiện giống một trường ở địa bàn khác.
Một khối học sinh ôn thi cũng không thể bị nhìn y hệt một nhóm học phụ đạo đại trà.

Thế nên, chính vì thực tế giáo dục phức tạp như vậy, Thông tư 17 mới đi theo hướng thỏa thuận trong quản lý.

Còn khi một địa phương khóa chặt mọi thứ vào sĩ số lớp, thì cái phần “thỏa thuận” gần như bị hút cạn.

Trên giấy tờ vẫn còn chữ “thỏa thuận”.
Nhưng trong thực tế, khoảng trống cho thỏa thuận gần như không còn nữa.

Vụ cô Bình bộc lộ rõ bất cập đó

Trong cáo trạng, cơ quan buộc tội cho rằng cô Bình đã chỉ đạo thu một mức chung 15.000 đồng một tiết một học sinh đối với khối 7, 8, 9, và mức này cao hơn mức tối đa theo Quyết định 22 của Hà Nội.

Từ đó, toàn bộ hướng buộc tội được dựng lên: thu cao hơn quy định, để ngoài sổ sách, lập hai hệ thống chứng từ, tính ra số tiền “thiệt hại” hơn 1,09 tỷ đồng, rồi đẩy vụ việc sang khung hình sự rất nặng.

Nhưng chính ở đây, câu hỏi phải được đặt ra ngược lại.

Mức 15.000 đồng ấy có thật là một hành vi cố tình trục lợi, hay chỉ là một mức thu được chọn theo cách vận hành thực tế của nhà trường trong bối cảnh phụ huynh đồng thuận, giáo viên giảng dạy thật, lớp học có thật, và hoạt động học thêm diễn ra có thật?

Nếu bản chất là hoạt động có thật, phụ huynh biết, phụ huynh đồng ý, học sinh học thật, giáo viên dạy thật, thì việc tuyệt đối hóa một công thức tính theo sĩ số lớp để quy toàn bộ phần chênh lệch thành “thiệt hại” đã là điều rất cần tranh luận.

Nói thẳng hơn, chính cái công thức sĩ số lớp ấy đã trở thành cái khung để ép toàn bộ thực tế vào.

Mà thực tế giáo dục thì vốn không chịu đứng yên trong một cái khung cứng như vậy.

Một địa phương không thể tự làm biến dạng tinh thần chung

Điểm nguy hiểm nhất của câu chuyện không chỉ nằm ở một quyết định cụ thể.

Nó nằm ở tiền lệ tư duy pháp lý.

Nếu văn bản cấp Bộ xác lập nguyên tắc chung là thỏa thuận trong khuôn khổ quản lý, nhưng cấp địa phương lại cụ thể hóa theo cách làm cho phần thỏa thuận gần như vô nghĩa, thì đó không còn là “cụ thể hóa” nữa.

Đó là thu hẹp tinh thần của văn bản cấp trên.

Mà khi tinh thần pháp lý đã bị thu hẹp, hậu quả kéo theo sẽ rất lớn.

Nhà trường không còn được nhìn theo thực tế vận hành.
Phụ huynh không còn được nhìn như chủ thể đồng thuận.
Mức thu không còn được nhìn trong bối cảnh thực tế.
Và cuối cùng, mọi thứ bị quy về một phép tính cơ học.

Từ phép tính cơ học ấy, người ta dựng ra thiệt hại.
Từ thiệt hại ấy, người ta dựng ra tội danh.
Từ tội danh ấy, người ta đẩy một hiệu trưởng vào vòng tố tụng.

Nếu đó là cách pháp luật được vận hành, thì vấn đề không còn nằm ở một cá nhân nữa.

Vì sao đây là “cái bẫy” đối với người làm quản lý giáo dục?

Một hiệu trưởng, một kế toán, một giáo viên chủ nhiệm khi tổ chức dạy thêm trong giai đoạn ấy sẽ nhìn vào cái gì?

Họ nhìn vào thực tế nhà trường.
Họ nhìn vào nhu cầu học sinh.
Họ nhìn vào sự đồng thuận của phụ huynh.
Họ nhìn vào áp lực thi cử.
Họ nhìn vào khả năng vận hành tài vụ.

Nhưng nếu phía sau tất cả những thứ đó là một công thức cứng về sĩ số lớp, và chỉ cần thực tế không khớp công thức thì nhiều năm sau có thể bị suy thành “thu vượt”, “thiệt hại”, “lợi dụng chức vụ”, thì người quản lý giáo dục sẽ rơi vào trạng thái nào?

Họ sẽ không còn dám chủ động.
Họ sẽ không còn dám quyết.
Họ sẽ không còn dám chịu trách nhiệm.

Một nền giáo dục mà người quản lý chỉ lo né trách nhiệm thì không thể là một nền giáo dục khỏe mạnh.

Và một chính sách mà người ta càng làm thật càng dễ vướng, thì chính sách đó rõ ràng có vấn đề.

Hà Nội có đang tự làm khó chính mình?

Thủ đô lẽ ra phải là nơi áp dụng pháp luật chặt chẽ nhưng sáng rõ.
Là nơi quy định phải hợp lý hơn, cân bằng hơn, sát thực tiễn hơn.

Nhưng nếu đúng là chỉ Hà Nội đi theo cách tính mức thu dạy thêm dựa trên sĩ số lớp trong khi phần lớn các địa phương khác không làm như vậy, thì câu hỏi phải đặt ra là:

Vì sao Hà Nội lại chọn cách đi riêng ấy?
Cách đi riêng ấy có thực sự tốt hơn không?
Hay chính nó đã tạo ra một bất cập đặc thù của Hà Nội?

Bởi khi một bất cập chỉ xuất hiện ở một nơi, còn phần còn lại của cả nước không vướng theo cùng cách, thì rất khó nói rằng vấn đề hoàn toàn nằm ở con người thực hiện.

Có khi, vấn đề nằm ngay ở chính thiết kế quản lý.

Vụ cô Bình vì thế không chỉ là chuyện đúng sai của một người

Nó là nơi một bất cập pháp lý lộ ra rõ nhất.

Nó cho thấy chỉ cần một địa phương cụ thể hóa văn bản cấp trên theo hướng quá hẹp, quá máy móc, quá xa thực tế, thì một hoạt động giáo dục có thật vẫn có thể bị đọc thành hành vi nguy hiểm cho xã hội.

Nó cũng cho thấy chỉ cần bám chết vào công thức sĩ số lớp, người ta có thể biến một tranh cãi quản lý thành một đại án.

Và đó mới là điều làm dư luận không yên.

Không phải vì ai đứng trên bục bị cáo.
Mà vì nếu logic ấy được chấp nhận, thì ngày mai sẽ còn những “cô Bình” khác.

Điều cần được làm rõ trước tòa

Tòa án không chỉ cần trả lời rằng cô Bình có thu 15.000 đồng một tiết hay không.

Tòa án cần trả lời sâu hơn.

Vì sao Hà Nội lại đi theo cách tính theo sĩ số lớp?
Cách tính đó có còn giữ đúng tinh thần thỏa thuận của Thông tư 17 hay không?
Nếu phần lớn các địa phương khác không làm như Hà Nội, thì liệu cách hiểu của Hà Nội có đang là ngoại lệ bất hợp lý không?
Và nếu nền tảng pháp lý đã gây tranh cãi như vậy, có thể lấy nó làm trụ chính để dựng nên trách nhiệm hình sự hay không?

Đó mới là nơi công lý phải bước vào.

Bởi nếu không làm rõ chỗ này, người ta sẽ rất dễ kết tội một con người, trong khi cái cần được xét lại trước tiên có khi lại là chính cách thiết kế và áp dụng chính sách.