Vụ cô Bình: Có thể buộc tội từ một cuốn sổ nhặt được?

Trong một vụ án hình sự, chứng cứ không chỉ cần “có”.
Chứng cứ còn phải sạch.

Nó phải rõ nguồn gốc.
Rõ quá trình thu giữ.
Rõ chuỗi bảo quản.
Rõ giá trị chứng minh.

Nếu một tài liệu là xương sống của cả hướng buộc tội mà ngay từ xuất xứ đã đầy dấu hỏi, thì câu hỏi phải đặt ra không phải chỉ là “nội dung trong đó ghi gì”, mà là: có thể dùng nó để định tội hay không?

Và trong vụ cô Bình, cuốn “Sổ thu tăng cường” chính là điểm nóng như vậy.

Vì sao cuốn sổ này quan trọng đến thế?

Theo cáo trạng, “Sổ thu tăng cường” là sổ do thủ quỹ Mai Thu Hà thu tiền 30% do giáo viên chủ nhiệm nộp về, có chữ ký nộp tiền của các giáo viên chủ nhiệm. Cơ quan điều tra xác định từ sổ này, kế toán Phạm Thị Minh Nguyệt và thủ quỹ đã chia đôi sĩ số, chia đôi số tiền để lập hai bộ chứng từ A1, A2, rồi từ đó hình thành hai hệ thống sổ sách kế toán. Nói cách khác, chính cáo trạng đang đặt cuốn sổ này ở vị trí rất trung tâm trong chuỗi suy luận buộc tội.

Không chỉ vậy, cáo trạng còn ghi nhận các giáo viên chủ nhiệm xác nhận đã nộp tiền 30% và ký vào “Sổ thu tăng cường”, trong khi các bộ chứng từ A1, A2 được ký sau để hợp thức hóa và nhiều giáo viên không biết nội dung cụ thể là gì. Điều này cho thấy bên buộc tội đang dùng cuốn sổ như điểm tựa để nói rằng có một dòng tiền thật, rồi từ dòng tiền thật ấy suy ra việc lập khống chứng từ sau đó.

Nói ngắn gọn, nếu “Sổ thu tăng cường” đứng vững, cáo buộc có một trụ lớn để bám vào.
Nhưng nếu chính cuốn sổ đó không sạch, thì cả trụ ấy sẽ lung lay.

Phía kêu oan nói gì về nguồn gốc cuốn sổ?

Trong đơn kêu oan, cô Bình phản bác rất mạnh. Đơn nêu rõ cuốn “Sổ thu tăng cường” là cuốn sổ do chính người tố cáo “tự nhặt từ thùng rác”, bị “đứt gãy hoàn toàn chuỗi niêm phong” và “có nhiều dấu hiệu tẩy xóa”. Đơn còn viện dẫn Báo cáo số 269/BC ngày 12/9/2019 của đoàn rà soát liên ngành Tài chính – Nội vụ – Thanh tra quận Ba Đình, theo đó cuốn sổ này “không đủ cơ sở để tổng hợp số liệu khẳng định đúng, sai”.

Đây là một phản bác rất nặng.

Bởi nếu một tài liệu bị cho là nhặt từ thùng rác, chuỗi bảo quản bị đứt, lại từng bị một đoàn rà soát liên ngành kết luận là không đủ cơ sở để tổng hợp số liệu đúng sai, thì việc dùng lại chính tài liệu ấy để dựng nên thiệt hại hơn 1 tỷ đồng sẽ là chuyện rất lớn. Ít nhất, đó không còn là một chứng cứ “sạch” theo nghĩa ai nhìn vào cũng yên tâm.

Nhưng cáo trạng lại mô tả cuốn sổ theo hướng khác

Ở phía ngược lại, cáo trạng ghi rất rõ rằng quá trình điều tra đã “thu giữ” 01 Sổ thu tăng cường của thủ quỹ Mai Thu Hà, bản gốc, có chữ ký nộp tiền của giáo viên chủ nhiệm. Tức là phía buộc tội đang mô tả đây là một vật chứng có thật, được thu giữ chính thức, không phải một mẩu giấy vô danh.

Như vậy, ngay tại điểm xuất phát đã có hai bức tranh khác nhau.

Một bên nói đây là “chứng cứ rác”, nguồn gốc bẩn, không đủ giá trị.
Một bên nói đây là bản gốc đã thu giữ, có chữ ký thật, là tài liệu then chốt.

Và khi có sự đối chọi như thế, việc của tòa không phải là chọn bên nào nghe thuận tai hơn.
Việc của tòa là buộc hai bên phải đi tới tận cùng câu hỏi: cuốn sổ này đã từ đâu ra, được ai giữ, được thu như thế nào, có bị tác động không, và có đủ chuẩn chứng cứ hay không?

Trong hình sự, xuất xứ chứng cứ quan trọng không kém nội dung

Nhiều người hay nghĩ rằng chỉ cần nội dung trong tài liệu “đúng” là đủ.
Không phải vậy.

Trong án hình sự, một chứng cứ mạnh không chỉ vì nó ghi cái gì.
Nó mạnh vì người ta chứng minh được nó đến từ đâu, ai lập, ai giữ, ai giao nộp, quá trình thu giữ thế nào, có bị sửa không, có khoảng trống thời gian nào không.

Nếu phần “lai lịch” của chứng cứ bị bẻ gãy, thì ngay cả nội dung có vẻ hợp lý cũng phải bị soi lại.

Đó là lý do vì sao phản bác của bên kêu oan đánh thẳng vào “chuỗi niêm phong”, “nguồn gốc từ thùng rác”, “dấu hiệu tẩy xóa”, và “kết luận không đủ cơ sở để tổng hợp đúng sai” lại quan trọng đến thế.

Bởi nếu những điều ấy đúng, thì không thể chỉ vì cuốn sổ có chữ ký mà mặc nhiên coi nó là chứng cứ vàng.

Cả phép tính thiệt hại cũng đang phụ thuộc vào cuốn sổ này

Điểm đáng chú ý là cáo trạng không chỉ dùng “Sổ thu tăng cường” để kể chuyện.

Cáo trạng dùng nó để dựng số liệu.

Theo cáo trạng, hai bộ chứng từ A1, A2 được lập bằng cách chia đôi số tiền 30% thu từ “Sổ thu tăng cường”; những bộ chứng từ ấy sau đó được dùng để hình thành hai hệ thống sổ sách, rồi từ cách đối chiếu đó, cơ quan điều tra kết luận có khoản “thu vượt” và thiệt hại 1.093.976.000 đồng.

Nói dễ hiểu hơn, cuốn sổ này không phải chỉ là một tài liệu tham khảo.
Nó là một viên gạch nền trong cả ngôi nhà buộc tội.

Mà một khi viên gạch nền có vấn đề, ngôi nhà ấy không thể không bị kiểm tra lại.

Một chi tiết rất đáng chú ý: giáo viên nói gì?

Cáo trạng ghi rằng các giáo viên chủ nhiệm xác nhận có nộp tiền 30% vào “Sổ thu tăng cường”, nhưng lại cho biết hai bộ chứng từ A1, A2 được thủ quỹ và kế toán nhờ ký sau để hợp thức hóa, và họ không biết rõ nội dung.

Chi tiết này tạo ra một tình huống rất đặc biệt.

Nó cho thấy có thể có một cuốn sổ phản ánh việc nộp tiền thật.
Nhưng đồng thời cũng cho thấy chuỗi chứng từ kéo theo sau đó lại có dấu hiệu hợp thức hóa.

Điều đó có hai hệ quả.

Một là bên buộc tội có cơ sở để nói rằng dòng tiền thật có tồn tại.
Hai là bên bào chữa có cơ sở để nói rằng từ một dòng tiền thật, người ta đã dựng nên một hệ thống giấy tờ giả, và phần dựng thêm ấy không thể được mặc nhiên coi là sự thật khách quan.

Tức là ngay cả khi thừa nhận cuốn sổ có tồn tại vật lý, câu hỏi vẫn còn nguyên: nó đủ sạch để kéo theo cả chuỗi suy luận phía sau hay không?

Tòa phải phân biệt thật rõ “có tài liệu” với “có chứng cứ hợp pháp”

Đây là chỗ công lý rất dễ bị trượt.

Một tài liệu có mặt trong hồ sơ chưa chắc đã là chứng cứ đủ chuẩn để kết tội.
Một tài liệu bị thu giữ chưa chắc đã tự động có giá trị chứng minh đầy đủ.
Một cuốn sổ có chữ ký chưa chắc đã đủ để nâng lên thành nền móng cho một bản án nặng.

Đặc biệt trong vụ này, đơn kêu oan còn cho rằng chính cơ quan nhà nước trước đó đã từng bác bỏ giá trị tổng hợp số liệu của cuốn sổ. Nếu chi tiết này được đối chiếu đúng tại tòa, thì hậu quả rất lớn: nghĩa là cùng một tài liệu, trước kia cơ quan liên ngành nói “không đủ cơ sở”, còn nay cơ quan tố tụng lại dùng làm trục chính để tính thiệt hại.

Nếu đúng như vậy, tòa không thể lướt qua.

Đây không chỉ là tranh cãi kỹ thuật

Nhiều người nhìn vào sẽ tưởng đây chỉ là chuyện thủ tục, chuyện kỹ thuật chứng cứ.

Không.

Đây là chuyện sinh tử của cả vụ án.

Bởi nếu “Sổ thu tăng cường” không đứng vững, thì:

phép chia đôi số tiền để lập A1, A2 bị đặt lại;
chuỗi suy luận về hai hệ thống sổ sách bị đặt lại;
cách tính “thu vượt” bị đặt lại;
và con số thiệt hại hơn 1 tỷ đồng cũng bị đặt lại.

Nói cách khác, đây là một mắt xích mà nếu đứt, không phải chỉ đứt một đoạn.

Nó có thể kéo theo cả kết cấu buộc tội.

Bài toán công lý ở đây là gì?

Không phải là cứ nghe bên nào nói mạnh hơn thì tin bên đó.

Cũng không phải vì hồ sơ đã viết là “bản gốc” thì tự động coi mọi nghi ngờ về nguồn gốc là vô nghĩa.

Bài toán công lý ở đây là phải buộc chứng cứ tự đứng trên chân của nó.

Cuốn sổ này do ai phát hiện?
Ai giao nộp?
Từ khi phát hiện đến khi thu giữ, ai quản lý?
Có lập biên bản đầy đủ không?
Có giám định dấu hiệu tẩy xóa không?
Báo cáo 269/BC năm 2019 nói chính xác đến đâu, trong phạm vi nào?
Vì sao một tài liệu từng bị nói là không đủ cơ sở tổng hợp đúng sai lại trở thành xương sống của việc tính thiệt hại?

Chỉ khi trả lời được những câu hỏi ấy, mới có thể nói đến giá trị thật của “Sổ thu tăng cường”.

Kết lại

Một bản án hình sự không thể đứng vững chỉ vì có một cuốn sổ.

Nó chỉ đứng vững khi cuốn sổ đó là chứng cứ hợp pháp, rõ nguồn gốc, rõ chuỗi bảo quản, rõ giá trị chứng minh, và đủ sạch để chống chịu được mọi phản biện.

Còn nếu cuốn sổ ấy vẫn mang theo bóng mờ của chuyện “nhặt từ thùng rác”, “đứt gãy chuỗi niêm phong”, “có dấu hiệu tẩy xóa”, và từng bị kết luận “không đủ cơ sở để tổng hợp số liệu đúng sai”, thì câu hỏi “có thể buộc tội từ một cuốn sổ như thế không?” là câu hỏi hoàn toàn chính đáng.

Và trong một nền tư pháp nghiêm túc, chỉ cần câu hỏi đó chưa được trả lời đến nơi đến chốn, thì chưa thể vội coi cáo buộc là vững.